زیارت قبور گذشتگان و بزرگان دین همواره از جایگاه ارزشمندی در نزد شیعه برخوردار بوده است و برای آن احترام خاص و ویژه ای قائل هستند؛ با توجه به اینکه به ایام پر فیض حج نزدیک می شویم و زائران خانه خدا شوق و اشتیاق زیارت قبور غریب اهل بیت(ع) را در دل دارند، با حجت الاسلام عباس جعفری فراهانی، کارشناس فِرَق و مذاهب، پژوهشگر، استاد حوزه و دانشگاه و دبیر شورای کتاب مجمع جهانی اهل بیت(ع) درخصوص زیارت اهل قبور و حمله اعتقادی وهابیون به آن به گفت و گو نشستیم.

 

احترام به قبور بزرگان موضوعی است که وهابیان تندرو بنا به اعتقادت خود در مواجهه با آن سخت گیری کرده و مطابق ادله منابع شان معتقدند نباید مسلمانان به قبور گذشتگان خود احترام بگذارند و این را عمل ناشایست و در حد شرک به خدا می دانند. پاسخ شما به این شبهه چیست؟

در پاسخ به این شبهه باید گفت احترام به قبور گذشتگان سابقه بسیار طولانی دارد و حتی قبل از ظهور اسلام مردم به مردگان و قبور آن ها احترام می گذاشتند. در واقع این مساله پیش از اینکه موضوعی دینی باشد، بحث عاطفی و اخلاقی است و آثار مثبتی برای مردم دارد.

 

چه آثاری می توان بر زیارت اهل قبور مترتب دانست؟
ازجمله آثار این عمل قدرشناسی از زحمات آنهاست و اثر بعدی درس گرفتن و عبرت آموزی از سرنوشت آنها است؛ یعنی انسان نگاه می کند که پدران و مادران و بزرگان آنها به چه سرنوشتی مبتلا شدن و از دنیا رفتند و عاقبت آنها هم به این سرنوشت مبتلا خواهند شد. سومین اثر تسلی خاطر بازماندگان است؛ یعنی مردم در کنار قبور بزرگان و عزیزان خود احساس آرامش کرده و به نوعی از مشکلات و آلام آنها کاسته می شود؛ نتیجه چهارم این عمل نوعی حفظ میراث فرهنگی هر قوم و ملت است و پنجمین فایده زیارت اهل قبور این است که اگر آن مردگان و از دنیا رفتگان دارای مقام و احترامی در نزد خداوند باشند، انسان های زنده می توانند از جایگاه و مقام آنها استفاده کرده و این افراد را واسطه بخشش اشتباهات و گناهان خود در نزد پروردگار قرار دهند که وهابی ها معتقدند فقط بخشش از جانب خدا باید صورت گیرد و احترام به قبور و واسطه قرار دادن آنها برای بخشش گناه کاری عبث و بیهوده و لغو و حتی شرک است.

این موضوع از سوی شخصیت هایه مانند ابن تیمیه در قرن هفتم هجری مطرح شد و پیرو او محمد بن عبدالوهاب در قرن دوازدهم آن را دنبال کرد. درحالی که در سیره و تاریخ اسلام، بزرگان و مسلمانان هیچ کسی شبهه ای به این شکل مطرح نکرده بود. این موضوع موجب مباحثات بسیار زیادی در بین علمای اسلامی شد و تا کنون هم ادامه دارد.


بهانه ای که وهابیون در این رابطه مطرح می کنند، چیست؟
آنها معتقدند احترام به صاحبان قبور در اسلام ممنوع شده است زیرا کسانی که به نزد اهل قبور می روند، در حقیقت قبور را مسجد قرار می دهند.
در پاسخ به این مساله باید گفت در روش و سیره مسلمانان هیچ گاه قبر بزرگان، مسجد در نظر گرفته نمی شود. امروز هم زائرانی که به سفر حج می روند و به زیارت قبر پیامبر(ص) و بزرگان بقیع، هیچ گاه دیده نشده و نمی شود به صاحبان قبر سجده کنند؛ پس این بهانه درست نیست و بحث سجده صاحب قبر با احترام به صاحب قبر متفاوت است.
اما شبهه دیگری که وهابیت مطرح می کند این است که در روایات آمده است پیامبر(ص) خدا فرموده بعد از اینکه میت به خاک سپرده شد باید روی قبر به طور کلی با زمین کناری برابر شود و برآمدگی روی آن نباشد: مسلم در صحیح خود از ابی الهیاج نقل می کند که: "قال لی علی بن ابی طالب الا ابعثک علی ما بعثنی علیه رسول اللّه، ان لا تدع تمثالا ً الّا طمسته و لا قبراً مشرفاً الّا سوّیته... علی بن ابی طالب به من گفت: آیا نمی خواهی تو را به ماموریتی که پیامبر مرا برای آن اعزام کرد، اعزام کنم، این که: هیچ تصویر (ذی روحی) را ترک مکن مگر آنکه آن را محو کنی، و نیز هر قبر بلندی را که دیدی آن را مساوی و برابر ساز." (صحیح مسلم، جلد 3، ص 61)
در پاسخ به این موضوع باید گفت اولا این روایت در منابع صحیح دینی از جمله منابع شیعه وارد نشده است و بر فرض که این روایت صحیح باشد، مفهوم آن این است که روی قبر صاف و مسطح باشد و این ارتباطی با احترام به صاحب قبر ندارد.
بهانه بعدی وهابیون ممنوع دانستن تبرک جستن به صاحب است؛ به این معنا کسی که به قبر احترام می گذارد، با این عمل به صاحب آن قبر توسل پیدا می کند.
پاسخ این کلام چنین مطرح می شود که هیچ تلازمی میان این دو کار نیست؛ کسی که احترام به قبر می گذارد به معنای تبرک جستن و توسل به شخص مدفون در آن نبوده و احترام به صاحب قبر شرک و بت پرستی نیست. کسانی که احترام به صاحب قبر می گذراند مسائلی که برای خدا در نظر دارند برای آنها در نظر ندارند و آن فرد را در حد خدایی تصور نمی کنند. اما وهابیون مطرح می کنند کسانی که به زیارت قبور می روند و از آن صاحب قبر(که عمدتا بزرگان دین هستند) طلب استمداد و شفاعت می کنند، یک نوع خدایی برای شخص زیارت شونده مطرح می کنند.
در اعتقادت شیعه این ذهنیت مطرح نیست. چنان که در زیارت نامه ها می خوانیم ما عمل بزرگان و ائمه معصومین (ع) و شخصیت آنها را ارزش می نهیم چرا که عمل آنها را در مسیر بندگی خدا می دانیم. همان طور که در زیارت امین الله می خوانیم:" أَشْهَدُ أَنَّکَ جَاهَدْتَ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَ عَمِلْتَ بِکِتَابِهِ وَ اتَّبَعْتَ سُنَنَ نَبِیِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حَتَّى دَعَاکَ اللَّهُ إِلَى جِوَارِهِ ... شهادت مى‏دهم که تو در راه خدا آن‏چنان‏که باید جهاد کردى،و به کتابش عمل نمودى،و روشهاى پیامبرش(درود خدا بر او خاندانش) را پیروى کردى،تا خدا تو را به جوارش خواند..."

 

در این زمینه می توان به آیه ای از قرآن استناد کرد؟
بله خداوند در آیه 21 سوره کهف می فرماید:" وَکَذَلِکَ أَعْثَرْنَا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَیْبَ فِیهَا إِذْ یَتَنَازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَیْهِم بُنْیَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِم مَّسْجِدًا... و بدین گونه مردم را به حالشان آگاه کردیم تا بدانند که وعده خدا حق است و در فرا رسیدن قیامت تردیدی نیست. آن گاه که میان خود در این باره نزاع می کردند، گروهی می گفتند: بنای یادبودی بر روی آنان بنا کنید که خداوند به حال آنها آگاه تر است، اما آنها که بر کارشان آگاهی یافته بودند، گفتند: ما معبد و مسجدی درکنار(مدفن) آنها می سازیم. "
وقتی مردم پی به عظمت اصحاب کهف بردند، زیارت گاهی برای آنان بنا کردند که قرآن هم بر آن مهر تایید می زند اما این مطلب هیچ کجای آن دلیل بر پرستش اصحاب کهف و شرک نیست.